Ko je bio Sinan-paša koji je na Vračaru spalio mošti Svetog Save? Hrišćanin kojeg je pola familije ispratilo u islam, a druga polovina rekla da je izdajnik

Ime Kodža Sinan-paša zauzima posebno mračno mesto u srpskoj istoriji. Ostao je upamćen kao čovek koji je 1594. godine naredio spaljivanje moštiju Svetog Save na vračarskom platou u Beogradu, u pokušaju da slomi duh srpskih ustanika i zastraši narod koji se sve otvorenije bunio protiv Osmanlija.

Kodža Sinan-paša rođen je oko 1506. godine u selu Topoljane, u oblasti Ljuma, na severoistoku današnje Albanije. U to vreme taj kraj nalazio se u sastavu Pećkog sandžaka Osmanskog carstva.

Istoričari navode da je poticao iz katoličke porodice, što potvrđuju i pojedini dubrovački dokumenti iz tog perioda. Ipak, nije potpuno jasno kada je njegova porodica prešla u islam.

Srbin koji je vodio tursko carstvo i bio desna ruka trojici sultana, jasno je da je o Mehmedu reč.

Postoji nekoliko teorija — prema jednoj, Sinan-paša je prvi prihvatio islam i potom uticao na ostatak porodice da učini isto. Druga mogućnost jeste da je njegov otac prešao u islam još pre njegovog rođenja, dok treća govori da je čitava porodica kolektivno promenila veru kako bi lakše opstala i napredovala unutar osmanskog sistema.

Takve pojave nisu bile retkost u Osmanskom carstvu. Mnoge hrišćanske porodice sa Balkana prelazile su u islam zbog političkih, ekonomskih ili društvenih razloga, dok su pojedini članovi iste porodice ostajali u pravoslavlju ili katoličanstvu.

Sinan-paša je karijeru započeo u osmanskoj administraciji i vojsci, a zahvaljujući sposobnosti, ambiciji i političkim vezama uspeo je da postane jedan od najuticajnijih ljudi svog vremena.

Tokom života čak pet puta je bio veliki vezir — najviša funkcija u Osmanskom carstvu odmah iza sultana.

Na vlast se prvi put popeo nakon smrti Mehmed-paša Sokolović, čuvenog velikog vezira srpskog porekla koji je ostao upamćen kao zaštitnik Srpske pravoslavne crkve i čovek zaslužan za obnovu Pećka patrijaršija 1557. godine.

Nakon ubistva Mehmed-paše Sokolovića 1579. godine, Osmansko carstvo ulazi u period velikih političkih sukoba, promena i borbi za uticaj među moćnim pašama različitog porekla — Srbima, Albancima, Hrvatima, Čerkezima i drugim narodima iz ogromne imperije.

U tom burnom vremenu Sinan-paša se nametnuo kao jedan od najmoćnijih ljudi na dvoru sultana Murat III.

Ustanici su tada kao simbol pobune nosili zastave sa likom Svetog Save, prvog srpskog arhiepiskopa i jedne od najvažnijih ličnosti srpske duhovnosti i identiteta.

Kako bi ugušio ustanak i psihološki slomio srpski narod, Sinan-paša naredio je da se mošti Svetog Save prenesu iz manastira Mileševa u Beograd.

 Na brdu Vračar mošti su javno spaljene pred okupljenim narodom.

Osmanlije su verovale da će time uništiti simbol oko kojeg se narod okupljao i crpeo snagu za otpor. Međutim, efekat je bio potpuno suprotan.

Umesto da izbriše kult Svetog Save, spaljivanje moštiju dodatno je učvrstilo njegov značaj među Srbima. Upravo na mestu gde su mošti spaljene vekovima kasnije podignut je monumentalni Hram Svetog Save, jedan od najvećih pravoslavnih hramova na svetu.

Pitanje identiteta ljudi poput Sinan-paše i Mehmed-paše Sokolovića i danas izaziva rasprave među istoričarima.

Dok jedni smatraju da su prelaskom u islam i službom Osmanlijama izdali svoje poreklo i narod, drugi ukazuju da je tadašnji Balkan bio prostor u kojem su granice identiteta, vere i političke pripadnosti bile mnogo složenije nego danas.

Mnogi ljudi hrišćanskog porekla zauzimali su najviše položaje u Osmanskom carstvu, ali su pritom često održavali veze sa krajevima iz kojih su potekli.

Za razliku od Mehmed-paše Sokolovića, koji je ostao upamćen po obnovi Pećke patrijaršije i zaštiti Srpske crkve, Sinan-paša je u srpskom kolektivnom sećanju ostao simbol represije i pokušaja uništavanja nacionalnog i verskog identiteta.

Ipak, njegova biografija pokazuje koliko je istorija Balkana bila složena — prostor na kojem su se vere, narodi, carstva i identiteti neprestano sudarali, mešali i menjali.

Jedan dokument iz tog vremena beleži da je Alesandro Ljubica Sinan-pašu nazivao rođakom svoje majke. Porodica Ljubica bila je poreklom iz Budve, ali je vremenom prihvatila italijanski kulturni uticaj, dok su pojedini njeni ogranci imali jake veze i sa albanskim primorjem, naročito sa Ulcinjem.

To dodatno pokazuje koliko su identiteti na Balkanu u osmansko doba bili složeni i višeslojni. Granice između etničke, verske i političke pripadnosti često nisu bile jasne kao danas, a mnoge porodice istovremeno su bile povezane sa više kultura i jezika.

Sinan-paša je među savremenicima u Osmanskom carstvu bio poznat i po tome što je na visoke položaje često dovodio ljude albanskog porekla. Zbog toga su ga pojedini osmanski hroničari kritikovali, smatrajući da favorizuje svoje sunarodnike.

Međutim, takva praksa nije bila neuobičajena u Osmanskom carstvu. Veliki veziri različitog porekla često su oko sebe okupljali ljude kojima su verovali — bilo da su dolazili iz istog kraja, porodice ili naroda.

Slične metode koristili su i mnogi drugi moćnici sa Balkana, uključujući srpske velikodostojnike u osmanskoj službi.

Za razliku od nekih svojih prethodnika, Sinan-paša nije brzo napredovao. Njegov ozbiljan politički uspon počeo je tek 1567. godine, kada je postavljen za beglerbega Egipta, jedne od najvažnijih provincija carstva.

Na toj funkciji ostao je dve godine, a zatim se ponovo vratio u Egipat 1571. godine.

Tokom druge uprave u Egiptu, Sinan-paša predvodio je veliku vojnu ekspediciju protiv pobunjenih snaga u Jemenu.

Pohod je završen uspešno, a zbog osvajanja i učvršćivanja osmanske vlasti dobio je nadimak „Fatih-i Jemen“, što znači „jemenski pobednik“.

Taj uspeh dodatno je učvrstio njegov položaj na dvoru i otvorio mu vrata ka najvišim državnim funkcijama.

Zanimljivo je da ga je na mestu namesnika Egipta nasledio Husein-paša Boljanić, još jedna važna ličnost balkanskog porekla u osmanskoj hijerarhiji.

Husein-paša rođen je u selu Boljanić kod Pljevalja, a bio je sin Bajram-age, čoveka koji je ranije, prema pojedinim izvorima, nosio prezime Gazdić pre prelaska u islam.

Njegov uspon bio je usko povezan sa porodicom Mehmed-paša Sokolović, pošto je Husein-pašin brat bio oženjen sestrom čuvenog velikog vezira. Upravo je Mehmed-paša mnogo pomogao njegovom školovanju i napredovanju u osmanskoj službi.

Nova velika etapa u životu Sinan-paše počela je 1580. godine, kada je dobio komandu nad osmanskom vojskom u ratu protiv Persije, kojom je tada vladala Safevidska dinastija.

Upravo tada prvi put postaje veliki vezir Osmanskog carstva.

Ipak, njegov prvi mandat nije dugo trajao. Nakon vojnog neuspeha kod Gorija, u današnjoj Gruziji, gde su osmanske snage doživele poraz, Sinan-paša je krajem 1582. smenjen i prognan.

Iako je delovalo da je njegova politička karijera završena, ubrzo se ponovo vraća u vrh carstva.

Nakon izvesnog vremena postavljen je za namesnika Damaska, da bi posle velike pobune janičara u Carigradu 1589. godine ponovo bio vraćen na mesto velikog vezira.

Tokom svog drugog mandata umešao se u sukobe oko vlasti u Vlaškoj, gde su se za presto borili Mihnja II Turčin i Petar II Minđuša.

Sinan-pašina intervencija završila se pogubljenjem Petra II, čime je dodatno učvrstio osmanski uticaj u toj oblasti.

Međutim, ni ovaj mandat nije trajao dugo. Ironično, upravo oni koji su ga vratili na vlast — janičari — kasnije su se ponovo pobunili protiv njega, što je dovelo do nove smene.

Uprkos svemu, Sinan-paša je uspeo da se vrati na položaj velikog vezira i treći put, početkom 1593. godine.

Odmah nakon toga poveo je ogromnu osmansku vojsku protiv Habzburška monarhija, čime je započeo veliki sukob poznat kao Dugi rat, koji će trajati sve do 1606. godine.

Ipak, već iste godine Osmanlije su doživele težak poraz u čuvenoj Bitka kod Siska 22. juna 1593.

U toj bici poginuo je i jedan od najvažnijih osmanskih vojskovođa sa Balkana — Hasan-paša Predojević, bosanski beglerbeg.

Poraz kod Siska ozbiljno je uzdrmao Osmansko carstvo i pokazao da njegova vojna moć više nije nedodirljiva kao u prethodnim vekovima.

Dok je carstvo bilo zauzeto ratovima na više frontova, Srbi u Banatu 1594. godine podigli su veliki ustanak protiv osmanske vlasti.

Bio je to najveći srpski ustanak pre Prvi srpski ustanak i predstavljao je ozbiljan izazov za Osmanlije.

Centar pobune nalazio se u Vršcu, a ustanici su za svog simboličnog vladara proglasili erdeljskog kneza Žigmund Batori.

Najveći značaj imalo je to što su ustanici na svoje zastave stavili lik Svetog Save.

Za Osmanlije to nije bila samo politička pobuna, već i snažna duhovna i nacionalna poruka koja je pokazivala da se srpski narod okuplja oko svoje vere i tradicije.

Upravo će taj simbol navesti Sinan-pašu na jedan od najpoznatijih i najdramatičnijih poteza u istoriji Osmanskog carstva na Balkanu — spaljivanje moštiju Svetog Save na Vračaru.

Usred velikog srpskog ustanka u Banatu 1594. godine, Kodža Sinan-paša doneo je odluku koja će ga zauvek obeležiti u srpskoj istoriji.

Po njegovom naređenju, 10. maja 1594. godine po gregorijanskom kalendaru — odnosno 27. aprila po tadašnjem julijanskom — mošti Sveti Sava prenete su iz Manastir Mileševa u Beograd i javno spaljene na Vračaru.

Istoričari smatraju da je Sinan-paša želeo da se dim i vatra vide što dalje prema Banatu, gde je ustanak već ozbiljno uzdrmao osmansku vlast. Cilj je bio jasan — slomiti moral ustanika i poslati poruku da će svaki pokušaj pobune biti brutalno kažnjen.

Osmanlije su dobro razumele koliki značaj Sveti Sava ima za srpski narod. Njegovo ime nije predstavljalo samo verski simbol, već i znak nacionalnog identiteta, istorijskog pamćenja i duhovnog jedinstva.

Međutim, ono što je trebalo da bude čin zastrašivanja pretvorilo se u događaj koji je još snažnije učvrstio svetosavski kult među Srbima.

Mnogi istoričari i književnici kasnije su zapisivali da je spaljivanje moštiju imalo potpuno suprotan efekat od onog koji je Sinan-paša očekivao. Dok je vetar raznosio pepeo moštiju Rastka Nemanjića, ideja Svetog Save nastavila je da živi još snažnije u kolektivnoj svesti naroda.

Vekovima kasnije upravo na mestu spaljivanja podignut je monumentalni Hram Svetog Save, danas jedan od najvećih pravoslavnih hramova na svetu.

Iako su ustanici u početku ostvarili određene uspehe, pobuna je relativno brzo ugušena.

Veliki broj Srba pobegao je preko granice u Erdelj, odnosno Transilvaniju, dok je Banat ostao opustošen ratovima, odmazdama i represijom.

Ipak, ni Sinan-pašina pobeda nije dugo trajala.

Već početkom 1595. godine, ubrzo nakon dolaska Mehmed III na osmanski presto, Sinan-paša ponovo je smenjen sa mesta velikog vezira i prognan u Malkaru, grad na evropskoj obali Mramornog mora.

Ali njegova politička karijera ni tada nije bila završena.

Samo nekoliko meseci kasnije, u julu 1595. godine, Sinan-paša je po četvrti put vraćen na položaj velikog vezira.

Takvi dramatični povratci na vlast nisu bili retkost u Osmanskom carstvu tog doba, gde su dvorske intrige, pobune janičara i ratni uspesi ili porazi često odlučivali sudbinu najmoćnijih ljudi imperije.

Njegov četvrti mandat trajao je veoma kratko, ali dovoljno dugo da povede vojni pohod protiv novog vlaškog kneza Mihaj Hrabri.

Mihaj Hrabri bio je jedan od najvećih protivnika Osmanlija na Balkanu krajem 16. veka. Iako je Vlaška formalno bila osmanski vazal, Mihaj je podigao pobunu i pokušao da se oslobodi turske prevlasti.

Sinan-pašin pohod protiv Mihaja Hrabrog završio se katastrofom.

U čuvenoj Bitka kod Kalugarenija 23. avgusta 1595. godine rumunske snage teško su porazile Osmanlije.

Taj događaj ostao je duboko upamćen i u rumunskoj nacionalnoj istoriji, a dodatno je popularizovan filmom Mihai Viteazul iz 1970. godine.

U jednoj od najupečatljivijih scena filma prikazan je Sinan-paša kako, bežeći kroz močvaru, pokušava da se spasi dok mu se zeleni osmanski barjak vuče po blatu.

Poraz kod Kalugarenija ozbiljno je narušio njegov ugled.

Kao da težak poraz od Mihaja Hrabrog nije bio dovoljan, osmanske snage su u narednom periodu pretrpele još nekoliko neuspeha u borbama protiv Habzburška monarhija.

Nakon gubitka važnog grada Ostrogona, Sinan-paša je ponovo smenjen.

Ipak, sudbina je još jednom umešala prste. Njegov naslednik Tekeli Lala Mehmed-paša umro je samo devet dana nakon stupanja na dužnost, pa je Sinan-paša već 1. decembra 1595. godine peti put postao veliki vezir.

To je ujedno bio i njegov poslednji mandat.

Već 3. aprila 1596. godine umro je u Carigradu, pre nego što je sultan uspeo da ga konačno ukloni iz politike.

Sahranjen je u Istanbulu, nedaleko od Velikog bazara.

Iza sebe je ostavio ogromno bogatstvo stečeno tokom višedecenijske političke i vojne karijere.

U Osmanskom carstvu tog vremena visoki položaji često su se dobijali kroz mrežu uticaja, novca i političkih savezništava, mada je sposobnost i dalje igrala važnu ulogu.

Sinan-paša ulagao je veliki deo bogatstva u graditeljske projekte širom imperije.

Na Bosforu je 1590. godine podigao raskošnu palatu poznatu kao Biserni kiosk, koja danas više ne postoji, ali je vekovima važila za jednu od luksuznijih rezidencija osmanskih velikodostojnika.

Poznato je i da je Murat III boravio u toj palati neposredno pre smrti.

Tokom poslednjih godina života Sinan-paša intenzivno je gradio džamije, hanove, mostove, hamame i karavansaraje širom Osmanskog carstva.

Njegove građevine i danas postoje u pojedinim delovima Balkana i Bliskog istoka.

U Damasku se i dalje nalazi Sinan-pašina džamija u Damasku, dok se na Kosovu nalazi Sinan-pašina džamija u Kačaniku, koja predstavlja zaštićeni spomenik kulture.

U Kačaniku je podigao i tvrđavu, hamam, hanove i narodnu kuhinju, ostavljajući snažan trag u urbanom razvoju tog mesta.

Postoje indicije da je imao značajne građevinske poduhvate i u Beogradu, koji je krajem 16. veka bio jedan od najvažnijih osmanskih gradova u Evropi, odmah iza Carigrada.

Ipak, istoričari do danas nisu sa sigurnošću utvrdili koje su tačno građevine u Beogradu povezane sa Sinan-pašom.

Ličnost koja i danas izaziva podele

Za Srbe je Kodža Sinan-paša ostao prvenstveno simbol spaljivanja moštiju Svetog Save i osmanske represije.